فصلنامه سیاست خارجی

فصلنامه سیاست خارجی

تحول استراتژیهای نهادی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشگاه عالی دفاع ملی
چکیده
استراتژی­ های نهادی در سیاست خارجی کشورها تابعی از رویکرد دولت­ ها به مناسبات بین­ المللی به­ ویژه با قدرت­ های بزرگ است. کشورها با هدف انزواسازی یا اجماع سازی، ابتکارهای نهادی را در سیاست خارجی خود پی­ریزی می ­کنند. جمهوری اسلامی ایران نیز طی سال­های گذشته دو گونه متفاوت از استراتژی­های نهادی را در سیاست خارجی خود دنبال کرده است. مقاله حاضر، با طرح این پرسش که استراتژی­ های نهادی در سیاست خارجی ایران از چه عوامل و زمینه­ های پیروی می­ کند، به بحث و بررسی در این رابطه می­ پردازد. کاربست روش مطالعه موردی در نگاشت مقاله دستاوردهای قابل توجهی را به همراه آورد. با توجه به روش مذکور، محدوده پژوهش صرفا شامل نهادهای اکو، اوپک و اوپک گازی به ­عنوان نمونه های از موازنه نهادی ایران و بریکس، شانگهای و اتحّادیه اوراسیا به عنوان نمونه­ های از هم­سویی نهادی می­ شود. یافته ­های تحقیق نشان می ­دهد، در حالی که جمهوری اسلامی ایران با تأسیس نهادهای دسته اول تلاش کرد تا استراتژی موازنه نهادی را در سیاست خارجی خود برجسته سازد، اما از یک سو ساختار نظام بین­ الملل و از سوی دیگر وابستگی اقتصادی سبب شد تا ایران در کشاکش این نیروها، روی به استراتژی هم­سویی نهادی آورد. لذا عضویت در نهادهای دسته دوم در سال­ های اخیر توانست به میزان بالایی، ایران را از پیگیری موازنه ­سازی نهادی بی‌نیاز کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


 
منابع
فارسی
آذرشب،محمدتقی، صانعی، مهدی(1396)، بررسی فرایند همگرایی در سازمان همکاری اقتصادی، فصلنامه راهبرد سیاسی، سال اول، شماره 3
ابراهیمی، ایلناز (1388)، صادرات گاز ایران، فرصت‌ها و تهدیدها، تهران: موسسه تحقیقاتی تدبیر اقتصاد
اسلامیان، مجتبی، حبیبی، رحمان(1399)، اقتصاد سیاسی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، با تأکید بر سیاست خارجی دولت توسعه گرا، فصلنامه روابط خارجی، سال 12، شماره 2
بحرینی، مهدی(1389)، بررسی جایگاه ایران در تجارت گاز طبیعی، فصلنامه اکتشاف و تولید، شماره 77
بیاری، سعید، حقیقی، علی محمد، زارعی ، غفار(1401)، چالش­های عضویت دائم جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاری شانگهای، جامعه شناسی سیاسی ایران، سال پنجم،شماره یازدهم،
خردمندان، آرزو، یوسفی، بهرام، شهابی، روح اله، جلال پور، شیوا(1399)،عضویت جمهوری اسلامی در بریکس، محدودیت­ها و فرصت­ها، فصلنامه جغرافیا، سال دهم، شماره 4
دهشیری، محمدرضا، رضایی جعفری، محسن (1393)، نومنطقه گرایی در سیاست خارجی ایران، فصلنامه سیاست جهانی، دوره 3، شماره 2
راه نجات، میترا(1399)، بررسی چالش­های دیپلماسی اقتصادی دولت یازدهم در سازمان همکاری­های اقتصادی، فصلنامه دولت پژوهی، سال ششم، شماره 24
رحیمی، امید(1401)، بحران اوکراین و فرصت‌ بازآفرینی نقش اکو در آسیای مرکزی، موسسه مطالعات راهبردی شرق، https://www.iess.ir/fa/note/3381/
رسولی ثانی آبادی، الهام(1401)، بررسی چرایی گرایش جمهوری اسلامی ایران به روسیه براساس راهبردهای ایجاد موازنه و دنباله روی، فصلنامه اوراسیای مرکزی، دوره 15، شماره 2
رضایی، علیرضا(1400)، سیاست خارجی مطلوب دولت ابراهیم رئیسی، الگوی نظم عدالت محور مبتنی بر استراتژی نرم، فصلنامه راهبرد سیاسی، سال پنجم، شماره 2، پیاپی 17
سیمبر، رضا، رضاپور، دانیال، فضلی، سامان(1398)، فرصتهــای ایــران در قبــال نقش آفرینــی گــروه بریکــس در نظــام بین الملــل چندقطبــی، فصلنامه سیاست های راهبردی و کلان، سال 1398 ،دورۀ 7
شمشیری، علی(1398)، تحلیل ملاحظات گسترش مناسبات راهبردی ایران و چین، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، دوره 5، شماره 2
شهابی، سهراب، شیخ الاسلامی، محمدحسن(1389)،اکو و توسعه ایران، فصلنامه روابط خارجی، سال دوم، شماره چهارم
طالبی آرانی، روح اله(1401)، تاملی بر سیاست خارجی اقتصادمحور چین در آغاز سده بیست ویکم، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، گزارش کارشناسی، شماره مسلسل: 14827
طهماسبی، علی، مهکویی، حجت، عباسی، علیرضا، سیمبر، رضا(1401)، تحلیلی بر رویکرد سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در منطقه آسیای جنوبی، فصلنامه مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال چهارم، شماره 12
غرایاق زندی، داود(1401)، چالش های برنامه همکاری های جامع ایران و چین، با تأکید بر معمای امنیتی اتحادها، فصلنامه سیاست، دوره 52، شماره 1
فرسایی، شهرام، قاسمی،‌ حاکم، نوازنی،‌بهرام، قربان زاده، قربانعلی و حمیدعزیز محمدلو(1399)، نقش متغیرهای فردی و بین المللی در تحقق اهداف سیاست خارجی دولت روحانی برای توسعه اقتصادی، فصلنامه پژوهش های روابط بین الملل، دوره دهم، شماره اول
قنبرلو، عبداله(1392)، تعامل استراتژی اقتصادی و سیاست خارجی در ایران معاصر،جستارهای سیاسی معاصر،سال چهارم، شمارة سوم
کریم پور، ساناز، قاسمی، عبدالرسول، محمدی، تیمور(1399)، تأثیرتحریم‌های اقتصادی ایران بر تجارت نفت‌خام ایران و کشورهای عضو اوپک: کاربرد مدل جاذبه تعمیم‌یافته، پژوهشنامه اقتصادی انرژی ایران، دوره 9، شماره 34
کریمی پور، داود(1400)، دیپلماسی انرژی اجبارآمیز ترامپ در قبال جمهوری اسلامی ایران، دوفصلنامه علمی دانش سیاسی، سال هفدهم، شماره دوم
کریمی فرد، حسین(1392)، جایگاه سازمان های بین المللی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه سازمان های بین المللی، سال اول، شماره چهارم
کولایی، الهه، مودب، محمد(1386)، اکو و تجارت منطقه ای، فصلنامه پژوهش های اقتصادی، سال ششم، شماره دوم
گل محمدی، ولی(1401)، بحران در روابط فراآتلانتیکی و ظهور اورآسیاگرایی در سیاست خارجی ترکیه، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال هجدهم، شماره اول
گل محمدی، ولی، عزیزی، حمیدرضا(1401)، جایگاه قفقاز جنوبی در منطقه گرایی سیاست خارجی ایران، فصلنامه اوراسیای مرکزی، دوره 15، شماره 1
گل محمدی، ولی، کریمی، حمیدرضا(1401)، الزامات سیاست خارجی ایران در جهان پساغربی؛ از تنهایی راهبردی تا استقلال استراتژیک، مطالعات راهبردی آمریکا سال دوم،  شماره 1
محب پور، اسماعیل، شفیعی، نوذر، ببری گنبد، سکنیه(1402)، ظرفیت های اقتصادی سازمان همکاری شانگهای برای جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه پژوهش های روابط بین الملل، دوره سیزدهم، شماره چهل و هشت
مرکز پژوهش‌های اتاق ایران(1402)، عضویت ایران در بریکس، کارگروه مدیریت اقتصاد کلان و آینده پژوهی، مرکز پژوهش های اتاق ایران
مسعودی، حیدرعلی(1401)، مقوله امنیت در گفتمان سیاست خارجی حسن روحانی و ابراهیم رئیسی؛ عناصر و مفصل‌بندی‌های متمایز، فصلنامه علمی رهیافت های سیاسی و بین المللی، دوره 14، شماره 1
مصفا، نسرین، امین منصور، جواد(1392)،نقش جمهوری اسلامی ایران در نهادهای منطقه ای و بین المللی، فصلنامه سازمان های بین المللی، سال اول، شماره اول 
مهری پرگو، وجیهه(1386)، اوپک گازی: رویکردها، چالش ها و فرصت های ژئواستراتژیک، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل: 8448
نوروزی، نورمحمد، رومی، فرشاد(1393)، چشم اندازی روسی به روابط ایران و روسیه، پژوهشنامه ایرانی سیاست بین الملل، سال سوم، شماره 1
نوری، علیرضا(1398)، ایران، روسیه و همگرایی اوراسیایی؛ منافع منطقه گرایی فعال، مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره 12، شماره 1
نوری، علیرضا(1400)، اورآسیاگرایی نوین در سیاست خارجی ایران دورۀ حسن روحانی، پژوهشنامه ایرانی سیاست بین الملل، دوره 10، شماره 1
نوری، علیرضا(1400)، ماهیت تجدیدنظرطلبی روسیه و چین؛ سیاست و منافع ایران، مطالعات اوراسیای مرکزی، دوره 14، شماره 2
همپانی، مسعود، سجادپور، محمدکاظم(1401)، ژئوپلیتیک و هویت اوراسیایی: ایران و سازمان همکاری شانگهای، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، سال بیست و هشتم، شماره 117
هوشی سادات، سیدمحمد(1394)، اقتصاد و سیاست خارجی در جمهوری اسلامی ایران، هم افزایی یا تعارض، گزارش کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل: 14718
 
انگلیسی
Baracuhy, Braz(2020), Geo-economics as a dimension of grand strategy, at the book Geo-economics and Power Politics in the 21st Century, London: Routledge
Blackwill, Robert, Harris, Jennifer(2016), Geo-economics and the international system, in War by other means, geoecomoics and statecraft,  a council on foreign relations
Brands, Hal(2017), Six Propositions about Great- Power Competition and Revisionism in the 21st Century, The Future of the Global Order Colloquium, at https://global.upenn.edu/sites/default/files/go-papers-all.original.pdf
Forough, M. (2021). Raisi's Foreign Policy: Pragmatic Revolutionism and the Iranian Pivot to Asia. (GIGA Focus Nahost, 7). Hamburg: German Institute for Global and Area Studies (GIGA) - Leibniz-Institut für Globale und Regionale Studien, Institut für Nahost-Studien. https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-76658-1
Fulton, Jonathan (2021), China between Iran and the Gulf Monarchies, Middle east Policy, Volume28, Issue3-4
Gordeeva, Evgenia(2016), A transforming international system and the three approaches to the security dilemma, Eur J Futures Res, Vol. 4, No 6
He, Kai (2008), Institutional Balancing and International Relations Theory: Economic Interdependence and Balance of Power Strategies in Southeast Asia, European Journal of International Relations, Vol 14, Issue 3
He, Kai (2021), The Balance of Infrastructure in the Indo-Pacific: BRI, institutional Balancing, and Quad’s Policy Choices, Global Policy Journal, Durham University and John Wiley & Sons Ltd
He, Kai, Feng, Huiyun(2020), International Institutions, Institutional Balancing, and Peaceful Order Transition, International Affairs, 34, no. 4
Nabipour, Pourya(2022), Iran’s membership in the Shanghai Cooperation Organization (SCO) Economic, Trade and Political Affairs, National Interest academic journal, No.6
Pape, Robert (2005). “Soft balancing against the united states”; international security, Vol. 30, No. 1,
Pastukhova, Maria, Westphal, Kirsten (2016), Common Energy Market in the Eurasian Economic Union. Implications for the European Union, SWP Comments, No 9
Patriota, Antonio de Aguiar(2017), Is the World Ready for Cooperative Multipolarity?, Rising Powers Quarterly, Volume 2, Issue 2
Perteghella, Annalisa, Magri, Paolo(2019),Iran Looking East. An Alternative to EU? https://www.ispionline.it/sites/default/files/pubblicazioni/ispi_iran_looking_web.pdf
Ross, Robert S. (2019),On the fungibility of economic power: China’s economic rise and the East Asian security order, European Journal of International Relations, Vol 25, Issue 1
Therme,Clément(2022), “The Russian-Iran Partnership in a Multipolar World”, Russie.NEI.Reports, No. 37
Yuan, Jing-Dong (2018), Beijing’s institutional-balancing strategies: rationales, implementation and efficacy, , Australian Journal of International Affairs, DOI: 0.1080/10357718.2018.1444015
 Szalai, Máté (2023), Between Hedging and Bandwagoning - Interpreting the Reactions of Middle Eastern and North African States to the Russian-Ukrainian War, Policy Brief n. 123
Джонсон, Джульет(2008), Запретный плод: Сложные отношения между Россией и долларом США, http://www.intelros.ru/pdf/Prognozis/Prognozis_4_2008/7.pdf