فصلنامه سیاست خارجی

فصلنامه سیاست خارجی

اندیشه توسعه در عربستان سعودی (2022-2015)؛ تقابل نهاد قدرت با نهاد مشروعیت دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
چکیده
هر چند اندیشه توسعه در عربستان سعودی طی چند دهه اخیر مطرح بوده و مظاهر تمدنی این پیشرفت در این کشور مشهود است، اما به­واسطه تصلب اندیشه دینی حاکم بر این کشور و درهم‌تنیدگی آن با خاندان سیاسی حاکم، موجب تقویت جایگاه سنت در عربستان سعودی شده است. با روی کار آمدن نسل جدید رهبران سعودی و تلاش آن­ها برای تقویت جایگاه عربستان در جهان و نیز خروج این کشور از وابستگی به نفت، شاهد اصلاحات گاه ساختارشکنانه و در تضاد با سنت‌های رایج در فرهنگ دینی محافظه‌کار و نص‌گرای حاکم بر این کشور هستیم. این تحقیق با کاربست روش تحلیل لایه‌ای علت‌ها و نیز با بهره‌گیری از روش مطالعه اسنادی در مقام جمع‌آوری اطلاعات مورد نیاز در هر یک از سطوح تحلیل و نیز سنجش روایی آن از طریق سنجش نخبگانی، در پی ارائه پاسخ به این سؤال است که آیا اندیشه توسعه در عربستان سعودی می‌تواند به تقابل نهاد قدرت با نهاد مشروعیت دینی در این کشور بیانجامد؟ یافته این تحقیق حکایت از آن دارد که نیروی توسعه در عربستان سعودی متأثر از اراده رهبری سیاسی این کشور بوده و اساساً در جریان سلفیسم وهابی، ظرفیت طرح و تعقیب اندیشه توسعه به شکل مرسوم وجود ندارد و به یک معنا، از حیث گفتمانی نمی‌تواند مولد اندیشه پیشرفت باشد. لذا، تداوم سیاست‌های توسعه‌نگر نخبگان حاکم ایجاب می‌نماید تا نهاد مشروعیت دینی هم­چنان مشی محافظه‌کارانه خود را حفظ نموده و در جهت تأیید فرامین نهاد قدرت و مشروعیت‌بخشی آن عمل نماید. طبعاً این موضوع می‌تواند به افزایش نارضایتی وهابیون معترض و به طور خاص وهابیون جهادی و در نتیجه، افزایش تنش‌ها میان این بخش از وهابیون با وهابیون محافظه‌کار درباری در آینده نزدیک منجر شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع
الف) منابع فارسی
اختیاری امیری، رضا؛ دهرویه، عباس (1397). «تبیین توسعه نامتقارن سیاسی ـ اقتصادی عربستان در سند چشم‌انداز 2030؛ بر اساس نظریه دولت توسعه‌ای لفت ویک»، روابط خارجی، (38)10: 258-229.
اختیاری امیری، رضا؛ دهرویه، عباس (1400). «چالش‌های داخلی عربستان در پیشبرد سند چشم‌انداز 2030 در چارچوب نظریه دولت توسعه‌ای»، روابط خارجی، (49)13: 146-113.
استونز، راب (1379). متفکران بزرگ جامعه‌شناسی، ترجمه مهرداد میردامادی، تهران: نشر مرکز.
باربور، ایان (1362). علم و دین. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
برزگر، ابراهیم؛ خرمشاد، محمدباقر؛ رهبر، عباسعلی؛ عالیشاهی، عبدالرضا (1400). «چالش‌های توسعه سیاسی در عربستان سعودی در دوران بن سلمان با تأکید بر مدل برنارد کریک»، مطالعات بین‌المللی، (4)17: 86-67.
بهرامی، حمزه علی؛ مشکات، عبدالرسول (1401). «مقایسه معرفت‌شناسانه گفتمان مدرنیته و جریان سلفیه سنتی؛ همگرایی‌ها و واگرایی ها». الهیات تطبیقی، 13 (27): 132-117.
بیلیس، جان؛ اسمیت، استیو (1388). جهانی‌شدن سیاست: روابط بین‌الملل در عصر نوین. ترجمه ابوالقاسم راه‌چمنی و دیگران، تهران: ابرار معاصر.
حاجی‌زاده، سیروس (1401). «جایگاه سند 2030 در چشم‌انداز توسعه‌ای عربستان سعودی»، مطالعات سیاسی جهان اسلام، (41)11: 101-71.
رشید، مضاوی (1393). عربستان و جریا‌ن‌های اسلامی جدید، ترجمه: رضا نجف‌زاده، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات اسلامی.
شجاعی‌زند، علیرضا (1386). «بررسی امکان همزیستی دین و مدرنیته». نامه علوم اجتماعی، شماره 30: 60-33.
غریبی، محسن (1400). «اهداف عربستان سعودی از توسعه فناوری‌های فضایی، موشکی و پهپادی»، سیاست خارجی، (4)35: 65-39.
فوزی، یحیی؛ هاشمی، عباس (1394). جنبش‌های اسلام گرای معاصر: بررسی منطقه ای. تهران: پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.
مهدوی، محمد؛ عباسپور، عمران؛ علیانسب، سید حسین (1398). «وهابیت و پارادوکس سلفی‌گری در عصر نوگرایی»، اندیشه نوین دینی، (57) 15: 106-95.
 
ب) منابع عربی
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم (1426 ه.). بیان تبلیس الجهمیة، مجموعة من المحققین، الطبعة الاولی، السعودیة: مجمع الملک.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم (2005 م.). مجموع الفتاوی. المحقق انور الباز و عامر الجزار، الطبعة الثالثة، السعودیة: دار الوفاء.
بن باز، عبدالعزیز ( ه.1402). الأدلة النقلیة و الحسیة علی إمکان الصعود إلی الکواکب و علی جریان الشمس و القمر و سکون الأرض. ریاض: مکتبة الریاض الحدیثة.
بن باز، عبدالعزیز (بی تا). مجموع فتاوی العلامة عبدالعزیز بن باز. مجموعه 30 جلدی، قابل دسترس در کتابخانه مدرسه فقاهت بخش اهل سنت به نشانی: https://lib.efatwa.ir/44357/3/0
الحمید، عبدالکریم بن صالح (1412 ه.). هدایة الحیران فی مسألة الدوران. السعودیة: منتدی اهل الحدیث.
الرشید، مضاوی، (2005). مأزق الاصلاح فی السعودیه فی القرن الحاد و العشرین، بیروت: دار الساقی.
العثیمین، محمد بن صالح (1415 ه.). فتاوی منار الاسلام. الریاض: دار الوطن للنشر.
 
ج) منابع لاتین
Al-Rasheed, Madawi (2002). A History of Saudi Arabia, University of London .
Blanchard, Ch., (2008). "the Islamic traditions of Wahhabism and Salafiyye". Congressional research service, CRS, No. 21695.
Elliott House, K., (2012). “On Saudi Arabia: Its People, Past, Religion, Fault Lines -- and Future,” Alfred A. Knopf; NewYorke.
General Authority of Statistics (2019). "The total population - General Authority for Statistics". Available at: www.stats.gov.sa/en, 3 April 2019. Viewed in 31 October 2022.
George, A. L.; Bennett, A., (2005). Case Studies and Theory Development in the Social Sciences, Cambridge, MA: MIT Press.
George, A. L.; McKeown, T. J., (1985). "Case Studies and Theories of Organizational Decision Making", Advances in Information Processing in Organizations, 2(1): 21-58.
Inayatullah, S. (2004). The Causal Layered Analysis (CLA) Reader: Theory and Case Studies of an Integrative and Transformative Methodology. Tamkang University Press. 49 pp.
Izady, M. (2000). "Demography of Religion on the Gulf". Available at: https://gulf2000.columbia.edu/images/maps/GulfReligionGeneral_lg.png, viewed in: 31 Oct. 2022.
U.S. Department of State (February 25, 2009). "2008 Country Reports on Human Rights Practices", available at: https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2008/nea/119126.htm, viewed in: 31 Oct. 2022.
 
د) منابع برخط
بهرام‌شاهی، مهدی (1386). «وهابیون و هویت شیعی در عربستان». پگاه حوزه، شماره 227. قابل درسترس در: http://ensani.ir/fa/article/63832/ دیده شده در 9 آبان 1401.
بی بی سی (15 ژوئن 2015). «جدل فی السعودیة بشأن فتوی تحرم صنع رجل الثلج». قابل درسترس در https://www.bbc.com/arabic/middleeast/2015/01/150112_saudi_arabia_snowfalls_fatwa، دیده شده در 15 آبان 1401.
خبرگزاری جمهوری اسلامی (27 آبان 1394). «دار الافتاء مصر فتواهای مشهورترین مفتی عربستان را محکوم کرد». قابل درسترس در: https://www.irna.ir/news/81843537/ دیده شده در 15 آبان 1401.
العالم (27 بهمن 1393). «مبلغان وهابی: زمین نمی چرخد؟». قابل درسترس در https://fa.alalam.ir/news/1676907/ دیده شده در 15 آبان 1401.
العالم (7 آذر 1394). «مفتی عربستان: اینترنت ناپسند است». قابل دسترس در https://fa.alalam.ir/news/1764303/ دیده شده در 15 آبان 1401.
یورونیوز فارسی (12 سپتامبر 2021). «آمریکا یک گزارش از حملات 11 سپتمابر را از حالت محرمانه خارج کرد؛ سندی از دخالت عربستان منتشر نشد». قابل درسترس در https://per.euronews.com/2021/09/12/fbi-releases-declassified-9-11-document-after-biden-order-usa-terrorism دیده شده در 15 آبان 1401.
الموقع الرسمی لسماحة الشیخ الامام ابن باز (بی تا). «حکم السفر الی بلاد الکفار و مفاسده». قابل دسترس در https://binbaz.org.sa/fatwas/6748/ مشاهده شده در 15 آبان 1401.
الجزیرة (27/09/2017). «قیادة المرأة للسیارات بالسعودیة.. حین یصبح الحرام حلالا». قابل درسترس در: https://www.aljazeera.net/news/reportsandinterviews/2017/9/27/ دیده شده در 15 آبان 1401.