فصلنامه سیاست خارجی

فصلنامه سیاست خارجی

راهبرد جمهوری اسلامی ایران در دستیابی به قدرت برتر منطقه ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشگاه علامه طباطبایی
2 دانشگاه تهران
چکیده
جمهوری­ اسلامی ­ایران با ترسیم چشم ­انداز بیست­ ساله (1404-1384هـ.ش.)، هدف خود را کسب جایگاه اول منطقه در حوزه­ های مختلف قرار داده است. تبدیل شدن ایران به قدرت برتر منطقه ­ای با چالش ­های متعدد اقتصادی، سیاسی و امنیتی رو به­رو است به ­نحوی که شناخت راهبرد مناسب جهت دست­یابی به این هدف ضروری بوده و فقدان چنین راهبردی باعث هدر رفت منابع سیاسی و اقتصادی ایران خواهد گردید. در این پژوهش با به­ کارگیری نظریه مجموعه امنیتی منطقه ­ای و بررسی ویژگی ­های منطقه پیرامونی، مناسبات قدرت میان ایران و دیگر قدرت منطقه ­ای مدعی، تلاش شده است با استفاده از روش­های کمی و کیفی و ابزارهای جمع ­آوری اطلاعات کتابخانه ­ای و هم­چنین پرسش­نامه که روایی آن با نظر خبرگان و پایایی آن با آلفای کرونباخ 0.9 تأیید گردید، و به ­کارگیری تکنیک  SWOT  به­منظور تحلیل یافته ­های پژوهش، به این پرسش اساسی پاسخ داده شود که در رویکرد مجموعه امنیتی منطقه­ای، بهترین راهبرد جمهوری­اسلامی­ ایران در دست­یابی به قدرت برتر منطقه­ای کدام است. اولویت راهبردهای18گانه احصایی در این پژوهش نشان می­دهد که دست­یابی به این سطح از قدرت، ارتباط نزدیکی با حوزه اقتصادی دارد، به ­گونه ­ای که سه راهبرد نخست با نمره جذابیت بیشتر از 9 در این حوزه قرار می­گیرند. بر این اساس راهبرد «دست­یابی به قدرت برتر منطقه­ای از طریق تقویت قفل­ شدگی اقتصادی به ­وسیله افزایش حجم مبادلات تجاری و فعال­ کردن نهادها و سازمان­های اقتصادی منطقه­ ای­» با نمره جذابیت 6/9 به­ عنوان راهبرد پیشنهادی پژوهش جهت دست­یابی ایران به قدرت برتر منطقه­ ای پیشنهاد گردید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع
فارسی
احمدی، حمید. (۱۴۰۰). سیاست و حکومت در خاورمیانه، تهران: نشر نی.
اختیاری­امیری، رضا و محمدی، محمدرضا. (1400). «تأثیر مناسبات رژیم صهیونیستی با کشورهای حوزۀ خلیج‌فارس بر سیاست همسایگی ایران»، فصلنامه سیاست خارجی، 35(3): 150-129.
آدمی، علی. (۱۳۹۱). «بحران بحرین و امنیت منطقه‌ای جمهوری­اسلامی­ایران»، فصلنامه راهبرد، 21 (62): 141-168.
ادیب­مقدم، آرشین. (1388). سیاست بین­المللی خلیج­فارس: تبارشناسی فرهنگی، ترجمه داود غرایاق­زندی، تهران: نشر شیرازه.
آذرشب، محمدتقی و مؤمنی، سید محمدجواد. (1396). «الزامات امنیت منطقه‌ای و استراتژی امنیتی ایران در خاورمیانه»، فصلنامه راهبرد سیاسی، 1 (2): 161-137.
اسدی، علی­اکبر. (۱۳۸۸). «سیاست منطقه‌ای عربستان­سعودی و امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه سیاست دفاعی، 17 (68): 153-121.
افتخاری، اصغر. (۱۳۸۲). «شناخت استراتژی: بازخوانی امنیتی سند چشم­انداز بیست­ساله ج.ا ایران»، فصلنامه راهبرد دفاعی، 1 (1): 30-1.
امینیان، بهادر. (۱۳۹۰). «محیط امنیتی ایران و تحولات بیداری اسلامی»، فصلنامه آفاق امنیت،  4 (13): 5-17.
بوزان، باری. (1390). مردم، دولت­ها و هراس، ترجمه ناشر، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
بوزان، باری و ویور، الی. (1388). مناطق و قدرت‌ها، ترجمه رحمان قهرمان­پور، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
کریستیانسن، توماس. (1383). «وحدت اروپایی و منطقه­ای»، در جهانی­شدن سیاست: روابط بین­الملل در عصر نوین، جان بیلیس و استیو اسمیت، ترجمه ابوالقاسم راه­چمنی و دیگران، تهران: ابرار معاصر.
جوادی­ارجمند، محمدجعفر. (1388). «سند چشم‌انداز 1404 و سیاست خارجی جمهوری­اسلامی­ایران در دست‌یابی به قدرت برتر منطقه‌ای»، فصلنامه سیاست، 39 (1): 90-67.
حاجی­یوسفی، امیرمحمد و محمدیان، محمد. (1390). «جایگاه منطقه­ای جمهوری­اسلامی­ایران در دهۀ اول قرن بیست­ویکم»، فصلنامه پژوهش­های روابط بین­الملل، 1 (2): 72-33.
حاجی­یوسفی، امیرمحمد. (1382). ایران و رژیم صهیونیستی از همکاری تا منازعه، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
حشمت­زاده، محمدباقر. (۱۳۸۷) تأثیر انقلاب اسلامی ایران بر کشورهای اسلامی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
خرمشاد، محمدباقر. (1393). قدرت­های منطقه­ای: ایران قدرت نوظهور، تهران: علمی و فرهنگی.
دهقانی­فیروزآبادی، سید جلال. (1384). «موانع ساختاری برتری منطقه­ای ایران»، دانشنامه حقوق و سیاست، (2)1: 62-37.
دوئرتی، جیمز و فالتزگراف، رابرت. (۱۳۹۰). نظریه­های متعارض در روابط بین­الملل، ترجمه علیرضا طیب و وحید بزرگی، تهران: قومس.
دیوید، فرد آر. (۱۳۹۰). مدیریت استراتژیک، ترجمه علی پارسائیان و سید محمد اعرابی، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.
رستمی، محمدرضا. (1395). «بی‌‌ثباتیهای غربآسیا (خاورمیانه): بازیگران منطقهای و یاریگران فرامنطقهای»، مجله سیاست دفاعی، 24 (94): 202-165.
روحی­دهبنه، مجید. (۱۳۹۵). تراژدی منطقه­گرایی در خاورمیانه: تبیین نظم و بی­نظمی در سیاست بین­الملل خاورمیانه، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
زیبایی، مختار؛ نصری، زنیره و رستمی، فرزاد. (1400). «فرآیند عادی­سازی مناسبات اعراب و اسراییل؛ پیامدهای آن برای محیط امنیتی ایران»، فصلنامه مطالعات سیاسی جهان اسلام، 10(3): 62-31.
سازمند، بهاره و جوکار، مهدی. (1395). «مجموعه امنیتی منطقه‌ای: پویش‌ها و الگوهای روابط ‏کشورهای حوزه خلیج ‌فارس»، فصلنامه ژئوپلیتیک، 12 (2): 177-151.
سریع­القلم، محمود. (1395). «نظام بین­الملل و ژئوپلیتیک جدید خاورمیانه»، پژوهشنامه علوم سیاسی، 12 (1): 139-101.
سلمانی­جلودار، یونس؛ برزگر، کیهان؛ ذاکریان، مهدی و احمدی، حمید. (1399). «بررسی تأثیر برجام بر سیاست و راهبردهای منطقه­ای ایران: تداوم یا تغییر»، فصلنامه ژئوپلیتیک. 16(59): 202-172.
عابدی، مهدی. (1388). «بازتولید بحران در ساختار امنیتی خاورمیانه به­سوی شناسایی یک اَبَربحران»، فصلنامه تحقیقات سیاسی و بین­المللی، 1 (1): 90-65.
عبدا... خانی، علی. (1389). نظریه­های امنیت، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات بین‌المللی ابرار معاصر.
علایی، حسین. (۱۳۹۲). «تحلیل تغییرات موازنه قوا در خاورمیانه در پی قیام­های مردمی در کشورهای عربی»، فصلنامه سیاست خارجی، 26 (4): 863-846.
قوام، سید عبدالعلی. (1384). روابط بین­الملل: نظریه­ها و رویکردها. تهران: سمت.
کریمی، حمیدرضا؛ موسوی­شفائی، سید مسعود؛ اسلامی، محسن؛ اسدی، علی­اکبر. (1401). «پویایی‌های نظم در سطح جهانی-منطقه‌ای و دگردیسی نقش کنشگران منطقه‌ای خلیج­فارس (مطالعه موردی: امارات متحده عربی)»، فصلنامه ژئوپلیتیک، 18 (66): 87-57.
ماه­پیشانیان، مهسا. (1390). «الگوسازی برای امنیت منطقه­ای خلیج­فارس با محوریت جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه آفاق امنیت، 4(10): 74-25.
مسجدجامعی، محمد. (۱۳۹۵). ایران و جهان عرب: تحولات عربی و ژئوپلیتیک ایران، تهران: اطلاعات.
مصلی‌نژاد، عباس. (1391). «پیامدهای بی‌ثباتی امنیتی بر موازنة قدرت در خاورمیانه»، فصلنامه ژئوپلیتیک، 8 (27): 59-35.
مصلی­نژاد، عباس. (۱۳۹۳). «تسری رقابت­های ژئوپلیتیکی به تضادهای هویتی در خاورمیانه»، فصلنامه سیاست جهانی، 3 (3): 34-7.
مورگان، پاتریک. (1392). «مجموعه­های امنیتی منطقه‌ای و نظم­های منطقه‌ای»، در: نظم­های منطقه­ای: امنیت­سازی در جهانی نوین، دیوید لیک و پاتریک مورگان، ترجمه: سید جلال دهقانی­فیروزآبادی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
موسوی، سید حسین. (1386). «الگوی امنیت منطقه‏ای در خلیج ‏فارس: تجربه‏ها و موانع»، فصلنامه مطالعات راهبردی، 10 (4): 867-831.
 واعظی، محمود. (۱۳۸۸). ایران و اعراب، پژوهش شماره ۲۱، تهران: پژوهشکده تحقیقات راهبردی.
Alavi, Nasrin. (2005). We Are Iran: The Persian Blogs, Brooklyn: Soft Skull Press.
Ansari, Ali. (2006). Confronting Iran: The Failure of American Foreign Policy and the Next Great Crisis in the Middle East and the Next Great Crisis in the Middle East, New York: Basic Books.
Binder, L. (1958). The Middle East as a Subordinate International SystemWorld Politics, 10(3), 408-429.
BP. (2021). Statistical Review of World Energy, London: Whitehouse Associates.
Buzan, Barry and Wæver, Ole. (2003). Regions and Powers: The Structure of International Security, New York: Cambridge University Press.
Buzan, Barry; Wæver, Ole and De Wilde, Jaap. (1998). Security: A New Framework for Analysis, Boulder: Lynne Rienner.
Carpenter, T. g., and Innocent, M. (2007). The Iraq War and Iranian Power, International Institute for Strategic Studies, 49 (4): 67-82.
Chase, R. S., Hill, E. B., & Kennedy, P. (1996). “Pivotal States and U.S. Strategy”. Foreign Affairs, 75(1), 33–51.
Gause, III, F. (2009). “The Persian Gulf as a security region”. In: The International Relations of the Persian Gulf (pp. 1-15). Cambridge: Cambridge University Press.
Goldberg, Jeffrey (2016), “The Obama Doctrine: The Atlantic's Exclusive Report on the U.S. President's Hardest Foreign Policy Decisions”, The Atlantic, Available at: https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2016/03/the-obama-doctrine-the-atlantics-exclusive-report-on-presidents-hardest-foreign-policy-decisions/473151/
Gratch, Alon (2015), The Israeli Mind, New York: St. Martin’s Press.
Haass, Richard. (2014). “The New Thirty Years’ War”, Project Syndicate, Available at:
IISS (The International Institute for Strategic Studies). (2022). THE MILITARY BALANCE 2022, London: Routledge.
Kagan, F. W. (2010). Deterrence Misapplied: Challenges in Containing a Nuclear Iran. Council on Foreign Relations. http://www.jstor.org/stable/resrep05655
Kamrava, Mehran. (2018). “Hierarchy and Instability in the Middle East Regional Order”, International Studies Journal, 14(4): 1-35.
Kaye, D. D. and Wehrey, F. M. (2007). “A Nuclear Iran: The Reactions of Neighbours”, Survival, 49 (2): 111-128.
Keddie, Nikki R. (2003). Modern Iran: Roots and Results of Revolution, New Haven: Yale University Press.
Koduvayur, Varsha and Daoud, David (2020), “Welcome to a Brand-New Middle East”, Available at: https://foreignpolicy.com/2020/09/30/israel-uae-bahrain-palestinians-peace/
Lemke, Douglas. (2002). Regions of War and Peace, Cambridge: Cambridge University Press.
Len, Christopher. (2004). Anarchy and the Barriers to Community Regional Cooperation in the Post-cold War Era, Uppsala: Department of Peace and Conflict Research.
Nar, Vali. (2007). “Iran: The New Claimant to Regional Power”, 31th Fletcher Forum of World Affairs, 31 (2).
Niblett, R. (2017). “Liberalism in Retreat: The Demise of a Dream”. Foreign Affairs, 96(1): 17–24. http://www.jstor.org/stable/44823226
Rahman, Omar H. (2019). “What’s behind the relationship between Israel and Arab Gulf states?”, Available at: https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2019/01/28/whats-behind-the-relationship-between-israel-and-arab-gulf-states/
Schoeman, Maxi. (2003). “South Africa as an emerging middle power: 1994–2003”, in: John Daniel, Adam Habib, Roger Southall (eds.), State of the Nation: South Africa 2003-2004, Cape Town: Human Sciences Research Council Press: 349-367.
SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute). (2021). “SIPRI Military Expenditure Database”, Available at: https://milex.sipri.org/sipri
Snyder, G H. (1984). “The Security Dilemma in Alliance Politics”, World Politics, 36(4): 461-495.
Valbjørn, Morten (2019). “Global/Regional IR and changes in global/regional structures of Middle East international relations”, in: Shifting Global Politics and the Middle East, The Project on Middle East Political Science (POMEPS), No.34: 18-22.
Vohra, Anchal. (2022). “Why Iran Is Downplaying Israel Assassinating Its Officials”, Foreign Policy, Available at: https://foreignpolicy.com/2022/07/01/iran-israel-assassinations-covert-warfare-irgc