فصلنامه سیاست خارجی

فصلنامه سیاست خارجی

امکان‌سنجی سواحل مکران برای پیاده‌سازی الگوی دیپلماسی اقتصادی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 وزیر اسبق بازرگانی، دکترای مدیریت استراتژیک دانشگاه دفاع ملی، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی‌ارشد معارف اسلامی و اقتصاد، دانشگاه امام صادق(ع) تهران، ایران
3 دانشجوی کارشناسی‌ارشد معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق(ع) تهران، ایران
چکیده
دیپلماسی اقتصادی در رابطه ‌با اداره روابط اقتصادی خارجی در مناسبات دوجانبه، منطقه‌ای و جهانی اهمیتی روزافزون یافته است. به‌طوری‌که علاوه بر تأمین منافع اقتصادی، ابزاری برای اهداف سیاسی، امنیتی و حتی فرهنگی در سیاست خارجی کشورها به ‌شمار می‌آید. از همین رو تصریح اسناد بالادستی و ضرورت‌های محیطی و تاریخی، توجه به این مهم را در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران ارتقا بخشیده است. توسعه سواحل مکران نیز از جمله رویکرد‌های معاصر در برنامه‌ریزی‌‌های پیشرفت اقتصادی ایران است که از آن تحت عنوان پیشران توسعه ملی نیز یاد می‌شود. عقب‌ماندگی‌های زیرساختی، شاخص‌های نامناسب اقتصادی و تصویر نامطلوب و بیش از حد امنیتی این منطقه در عین وجود ظرفیت‌های کم‌نظیری چون اتصال به آب‌های آزاد، برخورداری از خط ساحلی ممتد، جاذبه‌‌های گردشگری دریایی، موقعیت مناسب در مسیرهای بین‌المللی، شرایط زیست‌محیطی مناسب برای کشاورزی و شیلات، منابع کافی برای تولید و تجارت انرژی‌های تجدیدپذیر و زنجیره ارزش انرژی‌‌های فسیلی اهمیت موضوع توسعه سواحل مکران را روشن می‌سازد. البته این مهم نیازمند راهبرد توسعه منطقه‌ای (RDS) مشخص و برگرفته از اسناد ملی بالادستی است. ازاین‌رو، پرسش اصلی در نوشتار حاضر آن است که آیا منطقه مکران امکان پیاده‌سازی الگوی دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران را داراست؟ دراین‌رابطه به تطبیق خصوصیات توسعه منطقه‌ای مکران با الگوی یاد شده پرداخته می‌شود و با رویکرد توصیفی - تحلیلی و روش بررسی اسنادی به گردآوری اطلاعات پرداخته شده و از روش مطالعه موردی (Case Study) در تحلیل مسئله بهره‌برداری گردیده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع و مأخذ
فارسی:
ابن فقیه، احمد بن محمد (۱۴۰۸ق)، مختصر البلدان، بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
ابوالقاسمی، محسن، مصفا، سامان، قائم‌مقامی، احمدرضا و زاهدی، فرح (۱۴۰۰)، «دریای مکران در اسناد و منابع تاریخی»، فصلنامه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، دوره ۲۸، شماره ۲۸، ۲-۱۴.
احمدی، سیروس و کاوندی کاتب، ابوالفضل (۱۳۷۹)، «اقیانوس هند و ضرورت‌های ‌ارتقای سواحل مکران»، همایش فراوری پتانسیل‌های ژئوپلیتیکی فراوری پتانسیل‌های ‌ژئوپلیتیکی توسعه در کرانه‌های ‌اقیانوسی جنوب شرق کشور.
ارغوانی پیر سلامی، فریبرز و غلامی، محمدحسن (۱۳۹۷)، «دیپلماسی اقتصادی ایران در بستر قوانین برنامه‌های توسعه: آسیب‌شناسی برنامه‌های چهارم تا ششم»، مجله مطالعات حقوقی، دوره ۱۰، شماره ۲ - شماره پیاپی ۲۸، صص ۱-۲۷.
پری‌زادی، طاهر و میرزازاده، حجت (۱۳۹۷)، «توسعه منطقه‌ای در ایران با رویکرد عدالت توزیعی، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی»، دوره ۱۸، شماره ۵۵، ۱۷۹-۱۹۸.
جیهانی، ابوعبدالله محمد بن احمد (۱۳۶۸)، اشکال العالم، ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب، مشهد: به نشر، آستان قدس رضوی.
حافظ‌نیا محمدرضا، علمدار اسماعیل، رضایی سکه روانی داود (۱۳۹۹)، «نقش توسعه سواحل مکران و راهبرد دریا گرایی ایران بر توسعه محور شرق کشور»، آمایش سیاسی فضا، دوره ۲، شماره ۲، ۸۱-۹۴.
حافظ‌نیا، محمدرضا و رومینا، ابراهیم (۱۳۸۴)، «تحلیل ظرفیت‌های ژئوپلیتیک سواحل جنوب شرقی ایران در راستای منافع ملی (فضای مورد غفلت)»، مجله جغرافیا و توسعه، دوره ۲، شماره پیاپی ۶، ۵-۲۰
خنیفر، حسن، مسلمی، ناهید (۱۳۹۶)، اصول و مبانی روش‌های پژوهش کیفی، تهران: نگاه دانش.
دامن‌پاک جامی، مرتضی (۱۳۹۷)، «تحول دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران: بررسی دستاوردهای چهار دهه گذشته و چالش‌های پیش رو»، فصلنامه سیاست خارجی، دوره ۴، شماره ۳۲، ۹۱-۱۵۸.
دانش نیا، فرهاد (۱۳۹۲)، «دیپلماسی اقتصادی و سیاست خارجی توسعه‌گرا؛ ابزارهای موفقیت راهبرد توسعه‌ای جمهوری اسلامی ایران در اقتصاد جهانی»، مطالعات راهبردی سیاست‌گذاری عمومی، دوره ۳، شماره ۹، ۶۷-۸۶.
دریاباری، سید جمال؛ هارون بحری، سیاووش؛ خانجان زاده کاکرودی، شقایق؛ حاجی محمدلو، محمد و پزشکی، مهدی (۱۳۹۷)، «آمایش سرزمینی و توسعه سواحل مکران با تأکید بر مکان‌یابی و احداث شبکه‌های حمل‌ونقل در راستای ارتقای موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک»، فصلنامه علمی و پژوهشی نگرش‌های ‌نو در جغرافیای انسانی، دوره ۱۰، شماره ۲، ۱۵۱-۱۷۴.
دلیری، شهربانو (۱۳۹۱)، «جایگاه مکران در مسیر جادة ادویه»، اولین همایش ملی توسعه سواحل مکران و اقتدار دریایی جمهوری اسلامی ایران.
دهقانی فیروزآبادی، سید جلال، توکلی، رضا و عرب‍پور، امیرحسین (۱۴۰۰)، دیپلماسی اقتصادی: روندها و چشم‌انداز منطقه‌ای و جهانی، تهران: دانشگاه امام صادق علیه‌السلام.
رانا، کیشان. اس (۱۳۹۵)، دیپلماسی دوجانبه، ترجمه مهدی سبحانی، تهران: وزارت امور خارجه.
رحمتی، مراحم (۱۳۹۴)، «بررسی مزیت‌های منطقه‌ای سواحل مکران با رویکرد اقتصاد مقاومتی»، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات زیربنایی.
سجادپور، سید محمدکاظم، حسینی، سید شمس‌الدین، و نیرآبادی، حمید (۱۳۹۸)، «طراحی مدل دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بایسته‌ها، مؤلفه‌ها و راهبردهای کلیدی»، امنیت ملی، دوره ۹، شماره ۳۴، صص ۳۸۹-۴۲۶.
سند الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت (۱۳۹۷)، قابل‌دسترس در: https://olgou.ir/images/olgou/sanad-virastari-14.pdf
سیاری، حبیب‌الله و خانزادی، حسین (۱۳۹۵)، «الگوی توسعه سواحل مکران با تأکید بر احیاء قدرت دریایی»، مطالعات دفاعی استراتژیک، دوره ۱۴، شماره ۶۶، ۵-۳۲.
سیاری، حبیب‌الله، عرب‌پور، امیرحسین، توکلی، رضا (۱۴۰۱)، «جایگاه برند ملی در مدل توسعه منطقه‌ای سواحل مکران (مبتنی بر تحلیل اسناد بالادستی)»، فصلنامه علمی‌پژوهشی راهبرد اقتصادی، دوره ۱۱، شماره پیاپی ۴۳، ۵۱-۷۸.
سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی (۱۳۹۲)، قابل‌دسترس در: https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=25370.
صادقی شاهدانی، مهدی، توکلی، رضا، عرب‌پور، امیرحسین. (۱۴۰۰)، «الگوی تدوین سیاست‌های دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر بررسی اسناد بالادستی»، سیاست‌های راهبردی و کلان، دوره ۹، ویژه‌نامه سال ۱۴۰۰، ۱۰۶-۱۳۰.
طباطبایی، سید علی (۱۳۸۸)، «بایسته‌های دیپلماسی اقتصادی جمهوری اسلامی ایران در عصر جهانی‌شدن»، مطالعات سیاسی، دوره ۲، شماره ۵، ۱۲۵-۱۴۸.
علوی نصرت خاتون، اشراقی، احسان (۱۳۹۸)، «جغرافیای تاریخی مکران در سده‌های میانۀ اسلامی»، فصلنامه مطالعات تاریخ اسلام، دوره ۱۱، شماره ۴۱، ۱۰۹-۱۳۲.
علیقلی زاده فیروزجایی، ناصر (۱۳۹۱)، «ضرورت و اهمیت توسعه گردشگری در سواحل مکران (مطالعه موردی: شهرستان چابهار)»، همایش ملی توسعه سواحل مکران و اقتدار دریایی جمهوری اسلامی ایران.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود (۱۳۷۱)، آثار البلاد و اخبارالعباد، ترجمه محمدمراد بن عبدالرحمان، تصحیح محمد شاه مرادی، تهران: دانشگاه تهران.
لطفی، حیدر و میرزاجانی، محسن (۱۳۹۶)، «نقش و تأثیر سواحل خلیج‌فارس و منطقه مکران در اقتصاد بین‌الملل و تأثیر استراتژیکی آن بر ایران با ارائه یک مدل راهبردی در توسعه اقتصادی و سیاسی»، جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، دوره ۷، شماره ۲۹، ۵۷-۹۱.
متقی، افشین، افشار، حسین و مال‌داری، حسن (۱۳۹۴)، «اقتصاد سیاسی بین‌الملل و اهمیت سواحل مکران در منطقه‌گرایی ایران»، جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، دوره ۵، شماره ۱۹، ۱۰۱-۸۵.
مستوفی، حمدالله بن ابی‌بکر بن محمد بن نصر (۱۳۶۶)، نزهة القلوب، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: طهوری.
هالستی، کی. جی. (۱۳۹۰)، مبانی تحلیل سیاست بین‌الملل، ترجمه بهرام مستقیمی و مسعود طارم سری، چاپ هفتم، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.
هراتی، جواد و قدرتی، سعید (۱۳۹۵)، «بررسی جایگاه حمل‌ونقل دریایی در توسعه مناطق دریایی جنوب: مطالعه موردی سواحل مکران»، همایش ملی فرصت‌های ‌کارآفرینی و سرمایه‌گذاری در سواحل مکران ایران.
یاسوری، مجید و سجودی، مریم (۱۳۹۷)، «استراتژی توسعه منطقه‌ای (RDS) راهکاری جهت تمرکززدایی (مطالعه موردی شهرستان رشت)»، آمایش محیط، دوره ۱۱، شماره ۴۲، ۷۱-۹۶.
 
 
انگلیسی:
Abdurahmanli, E. (2021). Definition of diplomacy and types of diplomacy used between states. Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(3), 580-603.
Baranay, P. (2009). Modern Economic Diplomacy. Available at:
      http://www.1v/mi/Baranay_Pavol_eng1.pdf
Bayne, N., & Woodlock, S. (2011). The New Economic Diplomacy: Decision Making and Negotiation in International Economical Relations (3rd ed.). LSE Publication.
Coopre, C., & Fitz Gerald, E. V. (2016). Development Studies Revisited, Twenty-Five Years of Journal of Development Studies. Abingdon: Routledge.
Flyvbjerg, B. (2006). Five misunderstandings about case study research. Qualitative Research, 5(2), 219-245.
Jönsson, C., & Hall, M. (2005). Essence of Diplomacy (Studies in Diplomacy and International Relations). New York: Palgrave Macmillan.
Peternel, I., & Gress, M. (2021). Economic diplomacy: Concept for economic prosperity in Croatia. Economic Research, 34(1), 109-121.
Pritchett, L. (2021). National Development Delivers: And How! And How? Center for International Development at Harvard University, 1(398), 1-49.
Rana, K. S. (2007). Economic Diplomacy: The Experience of Developing Countries. In N. Bayne & S. Woolcock (Eds.) , The New Economic Diplomacy: Decision-Making and Negotiation in International Relations. The London School of Economics and Political Science, UK.
Robertson, D. (2004). The Routledge Dictionary of Politics (3rd ed.). Routledge.
Stake, R. E. (2005). Qualitative Research: Studying How Things Work. Guilford Press.
Yin, R. K. (2014). Case Study Research: Design and Methods (5th ed.). Sage.
Khanal, A., Rahman, M. M., Khanam, R., & Velayutham, E. (2022). Exploring the Impact of Air Transport on Economic Growth: New Evidence from Australia.