2
نویسنده مسئول مقاله؛ دانشیار گروه جغرافیای سیاسی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران
3
دانشیار گروه جغرافیای سیاسی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران
چکیده
از آنجا که ایران یک بازیگر ژئوپلیتکی است، هر حکومتی که در کشور در قدرت باشد، نمیتواند از ملاحظات ژئوپلیتیک صرفنظر کند. «ژئوپلیتیک» رویکردی کاربردی و عملیاتی است که براساس واقعنگری و توجه به مقدورات و محذورات ناشی از کنش، واکنش و اندرکنش متغیرهای «جغرافیا»، «قدرت» و «سیاست» در مطالعات روابط بینالملل استفاده میشود. در حال حاضر سیاستخارجی جمهوری اسلامی ایران فاقد یک رویکرد و راهبرد ژئوپلیتیک دقیق و عملیاتی است؛ لذا نظر به ابتنای همه سیاستهای داخلی و خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران بر اصول اسلامی، تعیین نسبت رویکرد ژئوپلیتیک با فقهسیاسی اسلام و نظریهاسلامی روابط بینالملل ضرورت دارد. هدف مقاله حاضر، بررسی کاربستپذیری و ضرورت اتخاذ رویکرد ژئوپلیتیک در سیاستخارجی جمهوری اسلامی ایران (طبق اصول نظریه اسلامی روابط بینالملل) و ضرورتهای تحقق آن است. پرسشی که در این رابطه وجود دارد آن است که، اتخاذ رویکرد ژئوپلیتیک در سیاستخارجی جمهوری اسلامی ایران ناشی از کدام ضرورت است؟ فرضیه پژوهش این است که تلفیق نظریه اسلامی در روابط بینالملل با مطالعات ژئوپلیتیکی، یک چارچوبی مفهومی با قدرت تبیین بالا برای بررسی سیاست خارجی ایران فراهم میکند. این مقاله از نوع پژوهش های توصیفی-تحلیلی است.
اسماعیلی محسن و غمامی سیدمحمدمهدی، "مطالعة فقهی حقوقی اصول سیاستخارجی دولتاسلامی-بررسی تطبیقی در جمهوریاسلامیایران"، فصلنامه حکومت اسلامی، سال پانزدهم، شماره چهارم، زمستان 1389
اطاعت جواد،(1385)، "ژئوپلیتیک و سیاستخارجی ایران"، تهران: نشر انتخاب
برزگر کیهان، "سیاستخارجی ایران از منظر رئالیسم تدافعی و تهاجمی"، فصلنامه روابط خارجی، سال اول، شماره اول، بهار 1388
پارسایی اسماعیل، حافظنیا محمدرضا، احمدیپور زهرا و سجادپور سید محمدکاظم، "شناسایی عوامل ژئوپلیتیک مؤثر در سیاستخارجی"، مجلّة جغرافیا و توسعة ناحیهای، سال هفدهم، شماره2، پاییز و زمستان 1398
پوراحمدی حسین،(1392)، "نظریه اسلامی روابط بینالملل"، تهران: مرکز بررسیهای استراتژیک ریاستجمهوری
پورمنافی ابوالفضل، مفخمی شهرستانی حسن، "نقش عوامل ژئوپلیتیکی بر کارکرد اقتدار ملی کشورها (مطالعه موردی: تأثیر عوامل کلاسیک ژئوپلیتیک در قدرت ملی جمهوریاسلامی ایران"، فصلنامه علوم و فنون مرزی، سال هفتم، شماره 3، پاییز 1395
جانپرور محسن و قربانیسپهر آرش،(1396)،"ژئوپلیتیک شهری"، تهران: انتشارات انجمن ژئوپلیتیک ایران
جاودانیمقدم مهدی، مقاله: "تأملی بر مبانی سیاستخارجی و دفاعی جمهوری اسلامی ایران در اندیشه امام خمینی(ره)"، فصلنامه سپهر سیاست، سال دوم، شماره پنجم، پاییز 1394
جعفرزاده بهابادی حسین و خلیلی محسن، "بازتاب سمتگیری سیاستخارجی در گفتارها و نوشتارهای آیتالله خامنهای 1368 – 1388"، فصلنامه سیاستخارجی، شماره اول، بهار 1393
جهانگیری سعید و اطهری سیداسدالله، "بررسی تأثیر موقعیت ژئوپلیتیک ایران بر سیاستخارجی(قبل و بعد از انقلاب اسلامی)"، فصلنامه راهبرد سیاسی، سال دوم، شماره 6، پاییز 1397
جوادی آملی عبدالله، "اصول حاکم بر روابط بینالملل نظام اسلامی"، مجله حکومت اسلامی، سال سیزدهم، شماره دوم، تابستان 1387 - شماره 48
حافظنیا محمدرضا، احمدیپور زهرا و بویه چمران،" تبیین عوامل مؤثر بر شکلگیری قلمروهای ژئوپلیتیک جمهوری اسلامی ایران"، پژوهشنامة ایرانی سیاست بینالملل سال اول، شماره1، پاییز و زمستان 1391
حافظنیا محمدرضا،(1384)، "اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک"، مشهد: انتشارات پاپلی
حافظنیا محمدرضا،(1393)،"اصول و مفاهیم ژئوپلیتیک"، انتشارات پاپلی، چاپ چهارم
حسینپور پویان رضا، "تبیین مولفههای جغرافیایی و ژئوپلیتیکی روابط در مناطق ژئوپلیتیکی"، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال نهم، شماره دوم، تابستان 1392
حلی حسن بن یوسف، (1419ق)،" تذکرة الفقها"، جلد 9، قم: مؤسسه آلالبیت
حیدرنژاد ولیالله و سعدی حسینعلی، "جایگاه قاعده نبذ در فقه روابط بینالملل و سیاستخارجی حکومت اسلامی"، فصلنامه دانش حقوق عمومی، سال نهم، شماره 28، تابستان 1399
دهقانی فیروزآبادی سیدجلال، "نظریه اسلامی سیاستخارجی: چهارچوبی برای تحلیل سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران"، تهران: فصلنامه روابطخارجی، سال سوم، شماره اول، بهار 1390
دهقانی فیروزآبادی سیدجلال، "نوواقعگرایی و سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران"، فصلنامه سیاستخارجی، سال بیستوششم، شماره اول، بهار 1391
دهقانی فیروزآبادی سیدجلال،(1392)، "سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران"، تهران: انتشارات سمت
رشنو نبیالله،(1388)، مجموعه مقالات سیاستخارجی توسعهگرا: "الزامات ژئوپلیتیک در سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران"، تهران: مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام
زارعی بهادر و پیلتن فرزاد، "بررسی عوامل واقعگرایی ایرانی از منظر جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک"، پژوهشهای جغرافیای انسانی، دوره 50، شماره 2، تابستان 1397
زارعی بهادر،(1395)، "مطالعات منطقهای خلیجفارس"، انتشارات دانشگاه تهران
سریعالقلم محمود، "نظام بینالملل و ژئوپلیتیک جدید خاورمیانه"، پژوهشنامه علوم سیاسی، سال دوازدهم، شماره اول، زمستان 1395
شیخ حرعاملی، (1391ق)، "وسائل الشیعه"، جلد 12، بیروت.
صفویهمامی سیدحمزه، "تأثیر موقعیت ژئوپلیتیکی بر سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران"، مجله سیاست دفاعی، سال شانزدهم، شماره 61، زمستان 1386
صیادشیرازی مهدی و محمدی فرزاد، "اصول بنیادین فقه سیاسی در سیاستخارجی نظام اسلامی"، فصلنامه مطالعات دولت پژوهی در جمهوریاسلامی ایران، سال ششم، شماره دوم، (تابستان 1399).
عزتی عزت الله، (1390)،"ژئوپلیتیک"، تهران: انتشارات سمت
عزتی عزت الله، (1392)، "ژئوپلیتیکدرقرنبیستویکم"، تهران: انتشارات سمت
عزتی عزتالله و گلافروز محمد، "راهبرد قدرت هوشمند ایران و نقش ژئوپلیتیک انرژی (نفت و گاز) در پیشبرد آن"، چشمانداز جغرافیایی در مطالعات انسانی، سال هشتم، شماره 24 ، پاییز 1392
علیخانی علیاکبر، "مبانی و اصول روابط بین الملل در اسلام"، فصلنامه پژوهشهای روابط بین الملل، دوره نخست، شماره یکم، پاییز 1390
عمیدزنجانی عباسعلی،"مبانی دینی اصول سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران"، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، دوره 42، شماره2، تابستان 1391
غرایاقزندی داود،" اسلام و روابط بینالملل؛ رویکرد هستیشناسی"، فصلنامه پژوهشهای سیاسی جهان اسلام، سال پنجم، شماره چهارم، زمستان 1394
قاسمی فرهاد، "گامی به سوی نظریۀ نوین ژئوپلیتیک شبکهای و بازتولید قدرت در سیاست بینالملل"، فصلنامه روابط خارجی، سال یازدهم، شماره چهلوسوم، پاییز 1398.
قالیباف محمدباقر و پورموسوی سیدموسی، "ژئوپلیتیک نوین خاورمیانه و سیاستخارجی ایران"، پژوهشهای جغرافیای انسانی، دوره 41، شماره 66، اسفند 1387
کاویانیراد مراد و بویه چمران، "جایگاه مفهوم فضای حیاتی در شکلگیری سیاستخارجی عراق"، فصلنامه ژئوپلیتیک شماره ٢٥ سال هشتم، شماره اول.
کرمزاده سیامک و فیض زهرا، "قاعده نفی سبیل و الحاق ایران به کنوانسیون بینالمللی مقابله با تأمین مالی تروریسم"، فصلنامه پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، سال ششم، شماره دوم، تابستان 1398
کوهن سائول برنارد کوهن، (1387)، "ژئوپلیتیک نظام جهانی"، مترجم عباس کاردان، انتشارات موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بینالمللی ابرار معاصر تهران
گلکرمی عابد، کریمیپور یدالله، متقی افشین و ربیعی حسین، "تبیین ژئوپلیتیک سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران با تاکید بر قابلیتهای ژئواکونومیک"، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، سال هجدهم، شماره 49، تابستان 1397
گلکرمی عابد،(1396)، رساله دکتری: "تبیین سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران از دیدگاه ژئوپولیتیک و ارائه الگوی بهینه منطقهای، مطالعه موردی: خلیج فارس"، دانشگاه خوارزمی دانشکده علوم جغرافیایی
متقی افشین و قرهبیگی مصیب، "چالشهای گفتمان سیاستخارجی ایران در راستای دگرگشتهای نوپدید در سامانه ژئوپلیتیک جهانی"، فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان، سال دوم، شماره هشتم، زمستان 1394
متقی افشین، جانپرور محسن و قربانیسپهر آرش، "نگرشینودربازتعریفمفهومژئوپلیتیکصلح"، فصلنامه پژوهشهای روابط بینالملل، دوره هشتم، شماره اول، بهار 1397
مجتهدزاده پیروز، (1392)، "جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی"، انتشارات سمت
مجتهدزاده پیروز،(1379)، "ایدههایژئوپولیتیکوواقعیتهایایرانی:مطالعهروابطجغرافیاوسیاستدرجهان دگرگون شونده"، تهران: نشرنی، چاپ اول
محمدزاده مهدی، پایاننامه کارشناسیارشد: "بررسی تاثیر مولفههای جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک بر سیاستخارجی جمهوریاسلامی ایران"، دانشکده ادبیات و علومانسانی دانشگاه فردوسی مشهد، تابستان 1393
موسوی شهیدی سیدمهدی، زارعی بهادر، واثق محمود، بدیعی ازنداهی مرجان و پیشگاهیفرد زهرا، "تبیین نظری بسترها و زمینه های روابط ژئوپلیتیک و ارائة مدل پیشنهادی"، پژوهشهای جغرافیای سیاسی، دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران، دوره 53، شماره 3، پاییز 1400
نجفی شیخ محمدحسن،(1362)، "جواهرالکلام"، جلد 21، تهران: دارالکتب الاسلامیه.
واثق محمود، صفوی سید یحیی، حسینی سیدسلمان، "رهیافت همتکمیلی، مبانی و کارکردهای آن؛ با تأکید بر منطقه جنوبشرق ایران"، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال دوازدهم، شماره یکم، بهار 1395
واعظی دهنوی عباس، "مبانی سیاست خارجی در اندیشة مقام معظم رهبری"، فصلنامه جستارهای سیاسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال سوم، شماره اول، بهار و تابستان 1391
منابع انگلیسی:
Abdelkader Deina&NassefManabilangAdiong&RaffaeleMauriello ,2016, Islam and International Relations, Palgrave Macmilan
Barden, K., Shelley, F. (2000). Engaging Geopolitics. England: Routledge.
Bellamy, F.(2006). The New Geopolitics of Empire. Monthly Review journal, 27(8), 1-18.
Brzezinski, Z. (1986), GAME PLAN A Geostrategic Framework for the Conduct of the U .S.-Soviet Contest, Boston/New York: The Atlantic Monthly Press.
Cecil , V. Crabb, Jr(1972) American Foreign Policy in the Nuclear Age ; NewYork: Harper Row.
Cohen, s. B. (1991). Global Geopolitical change in the post-cold war era. Annals of the Association of American Geographs, Vol 81, No.4.
Gohari MoqaddaM Abuzar & Esmaeili Amir Muhammad, The Emergence of an Islamic Approach In Post-Westphalian International Relations, Islamic Political Thoughts (IPT), Vol.5, No.1, Serial 9, Spring & Summer 2018 , pp 81-105
Griffiths, M.; O'Callaghan, T. and C. Roach, S. (2002), INTERNATIONAL RELATIONS the Key Concepts, Second Edition. London and New York: ROUTLEDGE
Hassan Muhammad Haniff, 2007, War, Peace or Neutrality:An Overview of Islamic Polity’s Basis of Inter-State Relations, Rajaratnam School of International Studies Singapore
Holsti, K. J. (1982). International Politics: A Framework for Analysis; New Jersey: Prentice-Hall International
Jack C. (1988). Plano & Roy Olton, The International Relations Dictionary, Fourth Edition, New York: Longman
Johns, Anthony H. Hellahood, Nelli (2010) Islam and International Politics, Translated by Seyyed Reza Simber, Imam SadeqUniversity Press, First Edition
Pacion, Michael. (1985). Progress in Political Geography, Australia: Croon Helm
Taylor, Peter. (1990). political Geography, Uk. Langman, Groupuk, 330.
Turner John, Islam as a Theory of International Relations?( E-International Relations- ISSN 2053-8626)
صفری برمچی,مهدی , واثق,محمود و زارعی,بهادر . (1403). امکان سنجی اتخاذ رویکرد ژئوپلیتیک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر نظریه اسلامی روابط بینالملل. فصلنامه سیاست خارجی, 38(2), 3-36.
MLA
صفری برمچی,مهدی , , واثق,محمود , و زارعی,بهادر . "امکان سنجی اتخاذ رویکرد ژئوپلیتیک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر نظریه اسلامی روابط بینالملل", فصلنامه سیاست خارجی, 38, 2, 1403, 3-36.
HARVARD
صفری برمچی مهدی, واثق محمود, زارعی بهادر. (1403). 'امکان سنجی اتخاذ رویکرد ژئوپلیتیک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر نظریه اسلامی روابط بینالملل', فصلنامه سیاست خارجی, 38(2), pp. 3-36.
CHICAGO
مهدی صفری برمچی, محمود واثق و بهادر زارعی, "امکان سنجی اتخاذ رویکرد ژئوپلیتیک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر نظریه اسلامی روابط بینالملل," فصلنامه سیاست خارجی, 38 2 (1403): 3-36,
VANCOUVER
صفری برمچی مهدی, واثق محمود, زارعی بهادر. امکان سنجی اتخاذ رویکرد ژئوپلیتیک در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر نظریه اسلامی روابط بینالملل. فصلنامه سیاست خارجی, 1403; 38(2): 3-36.
