فصلنامه سیاست خارجی

فصلنامه سیاست خارجی

تحلیل روابط جمهوری اسلامی ایران و عراق در چارچوب نظریه وابستگی متقابل پیچیده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدعلی رفیعی
دکترای روابط بین الملل، دانشگاه تهران، ایران
10.22034/fp.2025.729060
چکیده
روابط دوجانبه جمهوری اسلامی ایران و جمهوری عراق علیرغم فراز و نشیب‌ها و بحران‌های امنیتی و سیاسی، روند فزاینده گسترش تعاملات را تجربه می‌کند. می‌توان گفت طی دو دهه اخیر نشانه‌های تبدیل الگوی روابط دو کشور از رویکرد امنیت محور به تعاملات پیچیده، چندبُعدی و درهم‌تنیده قابل مشاهده است. هدف از این پژوهش، تبیین روابط دوجانبه و تحول در آن بر اساس نظریه وابستگی متقابل پیچیده (و نامتقارن) است. سؤال اصلی پژوهش این است که روابط جمهوری اسلامی ایران و عراق چگونه می‌تواند در برابر آسیب‌های درون زاد و تهدیدات طرف ثالث مقاوم گردد؟ فرضیه پژوهش این است که با هدف مقاوم‌سازی روابط دوجانبه از طریق وابستگی متقابل چندبعدی، می‌بایست سیاست نهادینه‌سازی روابط اقتصادی، گسترش همکاری‌های فرهنگی و اجتماعی، همکاری‌های محیط زیستی و خدماتی، تقویت روابط نهادی و کاهش شخصی سازی و مقاوم سازی روابط در برابر کشورهای ثالث را دنبال نمود تا 1) روابط چندبُعدی و متوازن ایجاد کرد؛ 2) وابستگی را از حالت نامتقارن به سمت متقارن سوق داد؛ 3) تعاملات نهادی، عمومی و شفاف شود، نه صرفاً فردی یا امنیتی؛ 4) ساختارهای جدیدی برای بازدارندگی در برابر تخریب رابطه از سوی کشورهای ثالث ایجاد شود. دراین صورت اعتماد طرف عراقی بیشتر جلب می‌شود و همکاری بیشتر و گسترده تری در همه حوزه‌ها رخ خواهد داد و آسیب پذیری روابط دوجانبه بسیار کاهش می‌یابد. این مقاله با استفاده از روش توصیفی و تبیینی و با شیوه گردآوری داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای، مقالات مندرج در مجلات تخصصی و سایت‌های معتبر اینترنتی نگاشته شده است.
کلیدواژه‌ها
جمهوری اسلامی ایران
عراق
سیاست خارجی
نظریه وابستگی متقابل
روابط دوجانبه
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Relations between the Islamic Republic of Iran and Iraq within the Framework of Complex Interdependence Theory

نویسنده English

Mohammad-Ali Rafiei
چکیده English

The bilateral relations between the Islamic Republic of Iran and the Republic of Iraq, despite fluctuations and political-security crises, have experienced a growing trend of expanding interactions. It can be argued that over the past two decades, signs of a transformation in the pattern of relations from a security-centered approach to complex, multidimensional, and interwoven interactions have become evident. The purpose of this study is to explain bilateral relations and their transformation based on the theory of complex (and asymmetric) interdependence. The main research question is: how can the relations between the Islamic Republic of Iran and Iraq become resilient against endogenous vulnerabilities and third-party threats? The research hypothesis is that, in order to strengthen the resilience of bilateral relations through multidimensional interdependence, policies should focus on institutionalizing economic relations, expanding cultural and social cooperation, promoting environmental and service-oriented collaborations, reinforcing institutional ties while reducing personalization, and enhancing resilience against third-party states. These measures aim to: (1) create multidimensional and balanced relations; (2) move interdependence from an asymmetric toward a more symmetric form; (3) ensure that interactions become institutional, public, and transparent, rather than merely individual or security-based; and (4) establish new structures to deter external actors from undermining the relationship. In this way, greater trust will be generated on the Iraqi side, broader cooperation across all fields will emerge, and the vulnerability of bilateral relations will be significantly reduced. This article employs a descriptive-explanatory method, with data collected through library sources, academic journals, and reliable online platforms.

کلیدواژه‌ها English

The Islamic Republic of Iran
Iraq
Foreign Policy
Interdependence Theory
Bilateral Relations
فارسی:
اکوایران. (1403، اردیبهشت 2). ایران بازهم از ترکیه جا ماند / عراقی‌ها در صدر گردشگران ورودی. https://ecoiran.com/بخش-فید-اقتصادی-191/79821.
  ایوب منتی، و ناصر هادیان. (1398). سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال عراق از منظر موازنه تهدید. جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، 7(2)، 164-139.
پورحسن، ناصر و خوشناموند، افسانه. (1399). شکل‌گیری مرز نرم در روابط ایران و عراق در دوره پساصدام. پژوهش های راهبردی سیاست، 9 (34)، 105-73.
تین نیوز. (21/9/1394). ظریف: اقدامات ایران علیه داعش با هماهنگی دولت عراق انجام می‌شود  Retrieved August 8, 2025, from https://www.tinn.ir/…/49312-اقدامات-ایران-علیه-داعش-با-هماهنگی-دولت-عراق-است
جعفری، ر.، و میرزاپور، س. (1400). تحلیل نقش گردشگری مذهبی در تعمیق روابط مردم‌محور ایران و عراق: مطالعه موردی زائران اربعین. مجله جغرافیا و توسعه فضای فرهنگی، 5(1)، 74-55.
عامری، امیر و رمضان زاده، هادی (1401). دیپلماسی فرهنگی ایران و عراق با مطالعه موردی زیارت اربعین، دومین کنفرانس علوم اجتماعی، روانشناسی، علوم تربیتی و علوم انسانی.
خبرآنلاین. (1392، بهمن 29). مرز ایران و عراق کجاست؟ https://www.khabaronline.ir/news/342768
سیمبر، ع.، فاضلی، ح.، و رضاپور، ع. (1402). منابع قدرت هوشمند جمهوری اسلامی ایران در عراق پساداعش و تهدیدهای پیش‌رو.  فصلنامه راهبرد دفاعی، 21(84)، 206-173.
شریفی، ز.، اخوان‌کاظمی، م.، صادقی، ش.، و منتظری، ب. (۱۴۰۱). نقش عناصر زیست‌محیطی در ایجاد تنش‌های آتی بین ایران و عراق. مطالعات سیاسی بین‌النهرین، 1 (1)، 75-53. https://ensani.ir/fa/article/518676
فرارو. (1403، خرداد 13). یک گام تا تجارت میلیارد دلاری ایران با عراق / ترانزیت یکسره با عراقی‌ها نداریم. https://fararu.com/fa/news/873327
فرجی دارابخانی، م.، و مرادی، ح. (۱۴۰۰). تحلیل نقش گردشگری مذهبی اربعین در توسعه پایدار شهرهای مرزی ترانزیتی (مطالعه موردی: شهر مهران). فصلنامه مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، 2 (2)، 24-1.
قائمی، یاسر و قیاسی، صابر (1402). سیاست خارجی عراق و روابط با ایران، در پرتو تغییر حاکمان سیاسی عراق (بعد از سقوط صدام، 2003 ـ 2022). مطالعات سیاسی بین النهرین، 2(2)، 317-293.
محمدنیا، مهدی و سیفی، عبدالمجید. (1401). وابستگی متقابل پیچیده: چارچوبی برای تحلیل روابط هند و ایالات متحده. فصلنامه سیاست خارجی، 36(3), 229-203.
محمودیان، وحید. (1403) بررسی ظرفیت های صنعت گردشگری (فرهنگی و مذهبی) کشورهای ایران و عراق وحید. فصلنامه مطالعات ایلام شناسی، 9(31), 126-146.
مرادی جهانبخش، سهرابیان اعظم (1401). دیپلماسی و قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در عراق جدید مطالعات سیاست بین الملل، ۲ (۳)،36ـ1.
مشرق‌نیوز. (1402، شهریور 20).  تحصیل ۹۴ هزار دانشجوی خارجی در ایران. https://www.mashreghnews.ir/news/1452781
 
انگلیسی:
Acharya, A. (2014). The end of American world order. Polity.
Ahouie, M., & Tefagh, M. (2024). A Difficult Friendship: Elements of Continuity and Change in Iran-Iraq Relations in Post-Saddam Era. Journal of World Sociopolitical Studies, 8(3), pp. 615-652.
Axelrod, R., & Keohane, R. O. (1985). Achieving cooperation under anarchy: Strategies and institutions. World Politics, 38(1), 226–254.
Barzegar, K. (2008). Iran’s foreign policy in post-invasion Iraq. Middle East Policy, 15 (4), 47–58.
Darvishi Setalani, F., & Vatankhah, Z. (2018). A study of the Islamic Republic of Iran’s policy toward new Iraq (2003–2015). Geopolitics Quarterly, 13(4), 1–19.
Genest, M. A. (1996). Conflict and cooperation: Evolving theories of international relations. HarperCollins College Publishers.
Hiltermann, J. (2020). Iraq: The perils of relying on militias. Middle East Report, International Crisis Group.
International Crisis Group. (2018). Iran’s religious influence in Iraq: The role of pilgrimage and clerical networks. ICG Middle East Report. (204).
International Crisis Group. (2018, April 13). Iran’s priorities in a turbulent Middle East. Middle East Report )184(.
International Crisis Group. (2020). Iran’s networks of influence in the Middle East. Middle East Report (218).
Katzenstein, P. J. (1996). The culture of national security: Norms and identity in world politics. Columbia University Press.
Keohane, R. O., & Nye, J. S. (2012). Power and interdependence: World Politics in Transition. 4th Edition, New York: Longman.
Lake, D. A. (2009). Hierarchy in international relations. Cornell University Press.
Mearsheimer, J. J. (1994). The false promise of international institutions. International Security, 19(3), 5–49.
Oye, K. A. (1986). Cooperation under anarchy. Princeton University Press.
Phillips, D. L. (2018). The Great Powers and Iraq: From the Gulf War to ISIS. Routledge.
Risse, T. (2010). Governance in areas of limited statehood—Framework and methodology. In T. Risse (Ed.), Governance without a state? Policies and politics in areas of limited statehood (pp. 23–55). Columbia University Press.
Sarı, İ. (2021). Iran’s new Iraq policy after Saddam: From sociological dynamics to political realities. The Journal of Iranian Studies, 5(2), 427–454.
Van Veen, E. (2020, October). Coming out and breaking out: The US, Iran and Europe go nuclear (CRU Report). Clingendael Institute.
Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. McGraw-Hill